Ngày trước, tôi thường phụ đạo miễn phí cho các lưu học trò Campuchia theo học tại Đại học Bách khoa Hà Nội.

Mặc định kiến thức nền móng của các bạn ấy chưa tốt nên tôi chữa bài rất chậm và tường tận. Đến bài khó tôi dừng lại hỏi, có ai thắc mắc gì không? Một lần có sinh viên hỏi: “Vận tốc là gì hả thầy?”. Tôi thấy rất bối rối. Vì đang nói câu chuyện về con tàu siêu âm, thì có bạn lại hỏi đi bộ là gì. Tôi hỏi cả lớp, có ai có câu hỏi rưa rứa không? Nhiều cánh tay giơ lên. Chúng tôi phải bắt đầu lại từ đầu, giống như khi học bảng cửu chương vậy.

Vài năm gần đây, các lưu học trò không cần nhờ tôi phụ đạo nữa, và số lưu học trò Campuchia cũng ít đi. Tôi trò chuyện với họ thì biết giáo dục Campuchia đã có rất nhiều đổi thay.

Vào năm 2013, Thứ trưởng Bộ Tài chính Campuchia, Hang Chuon Naron, được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Giáo dục. Không giống như dự đoán, việc trước hết ông làm là thực thi chính sách “không gian lậu” trong giáo dục và thi cử, chứ không phải bắt đầu bằng các kế hoạch canh tân nhiều triệu USD.

Ông nói, tất thảy việc tiêu - như ăn xài cho sách giáo khoa, xài thêm cho các nguồn lực, ngay cả lương cao hơn cho giáo viên, nếu học trò không chịu học, thì cũng không thể đạt hiệu quả. Hệ thống giáo dục tưởng thưởng cho những vụ ăn gian, phải được thay thế bằng một nền văn hóa xứng đáng có lợi cho những em chăm học.

Năm 2014, gần 90 nghìn học sinh Campuchia bước vào mùa thi tốt nghiệp chống gian lận trước tiên và đã có hơn 60% thí sinh bị đánh trượt. Kết quả chấn động dư luận. học trò biết rằng muốn thi đỗ, chỉ có cách độc nhất vô nhị là phải học, chứ chẳng thể tìm cơ may ở đền chùa và mong chờ vào việc quay cóp. Việc bắt đầu bằng kiên tâm triệt ăn gian không những buộc học sinh phải chăm học mà còn làm thể hiện khuyết tật của hệ thống. Theo ông bộ trưởng, nếu cứ nhắm mắt làm ngơ, thì đầu vào của sinh viên Campuchia sẽ có một lỗ hổng rõ rệt. Và như thế, chẳng thể có một đời trẻ có năng lực thật sự.

Năm 2015, số học sinh bị trượt đã giảm đi, nhờ học sinh đã siêng năng hơn chứ không chơi nhiều như trước. Việc “học trò muốn đi học” nghe đơn giản nhưng chính là tiền đề cho việc canh tân toàn diện nền giáo dục vốn rất yếu kém của Campuchia. Chương trình học, nội dung sách giáo khoa và phương pháp giảng dạy được thay đổi từng bước kiên cố theo hướng hiện đại. Đời sống ba được cải thiện. Nhờ canh tân đúng hướng, giáo dục Campuchia đi vào ổn định và được đánh giá cao bởi dư luận quốc tế.

Từ năm 2006, chúng ta đã đặt ra đích tổ chức kỳ thi tốt nghiệp lớp 12 trang nghiêm và bắt đầu có chuyển biến về thái độ học tập của học trò. Nhưng cơ hội đã bị bỏ qua sau đó. Phong trào hai không (không thụ động, không bệnh thành tích), giờ được giới chúng tôi gọi vui thành “Không học” và “Không dạy”. Mọi chuyện trở lại như cũ và đến bữa nay, nạn gian lận trong giáo dục không có dấu hiệu suy giảm.

Nền giáo dục nước ta đã tiến hành nhiều đợt cách tân. Song những cải cách đó thực chất chỉ là những cuộc sửa sang hoặc thay sách giáo khoa. Không có đổi thay về nguyên lý, mà chỉ là những cải tiến nhỏ nhặt; đề án cách tân không dựa trên các thành tựu nghiên cứu khoa học (mặc dầu chúng ta có đầy đủ các viện nghiên cứu này) và thực tại giáo dục nên không khả thi. Tệ hại hơn, là thất bại sẽ được đổ lỗi cho cơ sở vật chất và trình độ giáo viên. Cứ mỗi lần cách tân là một lần thân phụ bị mắng là dốt, bằng một từ mỹ miều là “bất cập”.

Phản xạ thường nhật trước lối suy nghĩ "thiếu và yếu" này là đòi hỏi nguồn lực đầu tư. Vài chục nghìn tỷ, vài nghìn tỷ, là những đòi hỏi được đưa ra trước mỗi lần cải cách - như thể tiền bạc là tiền đề của giáo dục vậy.

Trong khi, như câu chuyện ở Campuchia đã chỉ ra, tiền đề của giáo dục là những gạch đầu dòng khúc triết về đích, về triết lý.

thực tiễn thất bại của các lần cách tân trước, đề án ngoại ngữ 2020, dự án dài mới VNEN tiêu tốn hàng nghìn tỷ đồng đã minh chứng cho điều này.

Dự thảo chương trình phổ thông tổng thể 2017 nêu vấn đề đổi mới toàn diện nhưng vẫn không thấy tư tưởng của đổi mới. thành ra dự thảo tất nhiên chỉ nói được ý nguyện của tác giả, chứ không nêu được đổi mới vận hành theo triết lý nào. Thay vì luận giải một cách khoa học và thuyết phục, đề án được đem ra “chia sẻ trách nhiệm” bằng cách tổ chức những cuộc lấy quan điểm đóng góp của toàn tầng lớp.

Thiếu triết lý chẳng khác gì thiếu bộ định vị của người đi đường. Thế nên lúc rẽ phải, lúc lại rẽ trái. Nếu bị vấp ngã thì không biết đứng dậy bằng cách nào. Giống như việc hôm nay thêm môn này, mai lại bớt môn kia. Chú trọng kiến thức thì quên năng lực. Chú trọng năng lực lại quên tri thức...

Chúng ta đang sống trong thế kỷ 21, trong một nền kinh tế đòi hỏi sự cạnh tranh bằng kiến thức, bằng ý tưởng, bằng tư duy, bằng tốc độ, thì chương trình học nhồi sọ là không thể hài lòng được nữa. Phải cách tân. Nhưng nếu cải cách mà sai thì hậu quả để lại kéo dài hàng thập kỷ. Đôi lúc tôi nghĩ, nếu đổi thay mà không có đường đi, thì tốt nhất đừng làm gì cả, là đã may cho giáo viên và học sinh rồi.

Và tôi tin, chắc không lâu nữa, các bạn học trò Campuchia sẽ không còn phải sang học ở Việt Nam. Vì chúng ta có nghìn tỷ, nhưng họ có triết lý.